05:27 15-01-2026

Schmidt Sciences 4 teleskopla bilimi hızlandırıyor

Generated by DALL·E

Schmidt Sciences, Lazurite uzay teleskobu dahil 4 gözlemevini 4 yılda devreye almayı hedefliyor. Argus, DSA ve LFAST da programın parçası. Hız odaklı model.

Eski Google CEO’su Eric Schmidt ve eşi Wendy, on yıllara yayılan takvimler ve ağır bürokrasiyle bilinen bir alana Silikon Vadisi’nin hız odaklı kılavuzunu taşıyor. Schmidt Sciences adlı hayır girişimleri üzerinden dört büyük teleskopa kaynak sağlıyorlar; bunlardan biri, NASA’nın Hubble’ıyla boy ölçüşmesi hedeflenen yörüngesel bir araç.

Yaklaşım net: işe yarayan teknolojilere yaslanmak, projeleri hızla devreye alacak şekilde kurgulamak ve nesiller boyunca değil, sınırlı süreli “deneysel” döngülerle işletmek. Hantallaşmış süreçlere taze bir tempo katma iddiası taşıyor.

Dört teleskop, dört yıl

Schmidt Sciences, dört gözlemevinin de dört yıl içinde faaliyete geçmesini planlıyor. Astronominin ölçülerine göre bu adeta kısa mesafe koşusu; bu sınıftaki tesisler normalde on yıllar alıyor.

Schmidt Sciences’ta astrofizik ve uzay çalışmalarını yöneten Arpita Roy, Phoenix’teki Amerikan Astronomi Derneği toplantısında programın keşifleri hızlandırmayı amaçlayan bir deney olduğunu anlattı. Ekip daha yüksek risk aldığını kabul ederken bunun hesaplı ve şartlar düşünüldüğünde makul olduğunu vurguluyor. Hedefler iddialı, ancak temkinli risk iştahı hissediliyor.

Neden hazır teknolojilere yaslanılıyor

Tüm projelerde pragmatik bir çizgi var: çalışanı yeniden icat etmeden, eldeki araçları dönüştürmek ve yeniden programlamak. Bu, özellikle son dönemde yapay zekâ atılımlarını mümkün kılan yüksek performanslı yongalar için geçerli.

Schmidt Sciences birkaç yıldır erken aşama araştırmaları, teknoloji geliştirmeyi ve prototiplemeyi kapalı kapılar ardında destekledi. Artık çerçeve kamuya açık: yer teleskoplarını işletecek üniversiteler belirlendi ve bileşen üretimi başladı. Başkan Stuart Feldman, testlerin kilit parçaların sağlamlığı konusunda ekibi rahatlattığını aktardı.

Eric ve Wendy Schmidt Gözlemevleri Sistemi neleri kapsıyor

Dört girişim tek bir şemsiye altında toplanıyor: Eric ve Wendy Schmidt Gözlemevleri Sistemi. Bileşenleri şöyle:

• “Lazurite” uzay teleskobu — Hubble sınıfına rakip olması hedeflenen yörüngesel bir gözlemevi.
• “Argus” — Kuzey Yarımküre’nin gece göğünü kesintisiz görüntüleyecek sistem.
• Deep Synoptic Array (D.S.A.) — kozmik radyo frekanslarını 7/24 taramak üzere tasarlanmış bir radyo araştırma aracı.
• LFAST — uzak cisimlerin ışığının “rengini” yakalamak için inşa edilen büyük bir fiber optik tayfölçer teleskop.

Schmidt’lerin yaklaşımı geleneksel büyük bilime nasıl ayrışıyor

ABD’de bilimi uzun süredir kamu yatırımları taşıyor; astronomi de özel bağışlara yaslanageldi. Tarihten bir örnek: Percival Lowell, Mars’ta yaşam izine ulaşma umuduyla Arizona’daki Lowell Gözlemevi’ni finanse etmişti.

Schmidt Sciences’ın modeli ise girişim mantığına daha yakın duruyor: daha hızlı, daha ucuza, net sınırlanmış hedefler ve takvimlerle. Bu gözlemevleri on yıllara yayılacak anıtlardan ziyade “birkaç yıl” kullanılacak araçlar olarak kurgulanıyor; teknoloji ilerledikçe yeni nesillerle yer değiştirmeleri bekleniyor. Ekip, zaman içinde bunun klasik yaklaşıma kıyasla daha maliyet etkin olabileceğini savunuyor.

Roy, bu tür deneylerin sınırlı bir dönem —şimdilik üç ila beş yıl— sürmesi, ardından yeni projelere alan açması gerektiğini söylüyor.

Bugünün belirsiz finansman ortamına nasıl oturuyor

Schmidt Sciences temsilcileri, son yılın NASA ve Ulusal Bilim Vakfı’na yönelik ciddi kesinti girişimleri nedeniyle araştırma dünyasına belirsizlik getirdiğini kabul etti. Bununla birlikte, kendi girişimlerinin kamu programlarının yerine geçmeyi amaçlamadığının altını çiziyorlar.

Feldman, NASA ve NSF’in 10–20 yıllık misyonlar ve enstrümanlarda çok başarılı olduğunu, bununla rekabet etmenin anlamlı olmayacağını belirtti. Schmidt Sciences’ın farkı, ikili (evet/hayır) fonlama kararları alıp hızlı hareket edebilmesi; hızlanmayı sağlayan da bu.

Bütçelerin ayrıntıları açıklanmıyor. Lazurite’in maliyetinin yüz milyonlarca dolar düzeyinde olduğu, yer tabanlı araçların da kayda değer yatırım gerektirdiği biliniyor.

Lazurite: Starship’e takılan hedefler

Yörüngesel teleskop, paketin en görünür ve teknik olarak en zorlu parçası. Feldman, aynasının Hubble’ınkinden biraz daha büyük olacağını söyledi.

İlk plan daha yürekliydi: Hubble’ınkinden iki kattan büyük, 20 feet’lik tek parça bir birincil ayna üretildi. Ayna tek parça olduğundan onu taşıyabilecek tek roket vardı: Elon Musk’ın şirketinin geliştirdiği SpaceX’in Starship’i.

Starship’in geliştirilmesindeki aksaklıklar ve takvimlerin sarkması üzerine Schmidt Sciences, 2024 sonbaharında rotayı revize etti. Feldman, fırlatıcıya dair görünüm netleştikçe büyük ayna seçeneğinin yeniden masaya gelebileceğini ima etti.

Lazurite karanlık enerji için neden önemli

Lazurite fikri, Feldman ile 2011 Fizik Nobel’ini evrenin hızlanan genişlemesini keşfettiği için alan Berkeley’li astrofizikçi Perlmutter arasındaki görüşmelerden doğdu.

Teleskop, patlayan beyaz cücelerin “renk” ölçümlerini daha hassas yapmak üzere tasarlandı. Kırmızıya kayma, uzak galaksilerin ne hızla uzaklaştığını gösteriyor. Sonraki gözlemler beyaz cücelerin her zaman birörnek olmayabileceğini ve karanlık enerjinin doğasının zaman içinde değişmiş olabileceğini düşündürdü. Lazurite, yeni fiziğin devrede olup olmadığını sınamak için taze veri üretmeyi amaçlıyor.

Perlmutter, bu tür ölçümlerin anlayışı keskinleştireceğini ve ortada gerçekten yeni bir olgu bulunup bulunmadığını tartmaya yardımcı olacağını belirtiyor. Bu hattın peşine düşmek, kozmolojide belirsiz düğümlere iğne ucu hassasiyetinde yaklaşmak demek.

Daha hızlı yön değiştirme, daha iyi zamanlama

Lazurite’in bir diğer ayırtıcı yanı, Hubble ya da James Webb’den daha hızlı hedef değiştirerek, yeni keşfedilen süpernovaları parlaklığın tepe yaptığı anda hızla ölçümleyebilmesi.

Teleskop ayrıca, yıldız ışığını engelleyip yakınındaki gezegeni görünür kılan bir koronagrafla ötegezegenleri inceleyecek.

Argus: tek bir dev yerine 1.200 küçük teleskop

Uzay segmenti tanıdık geliyorsa, yer araçları sınırları zorluyor.

Argus Dizisi amaç bakımından Vera Rubin Gözlemevi’ni andırıyor: gökyüzünü tarayacak. Ancak Rubin, Güney Yarımküre’yi tarayan Şili’deki tek bir 8,4 metrelik tesisken, Argus 28 santimetrelik aynalara sahip 1.200 küçük teleskoptan oluşan bir mozaik.

Kuzey Karolina Üniversitesi’nden projeyi yöneten Nicholas Low, sistemin farklı sorunları hedeflediğini söylüyor. Küçük teleskoplar asteroit gibi hızlı hareket eden cisimlerde daha az elverişli ve en sönük, en uzak hedefler için üretilmiş değiller. Buna karşın tüm göğü dakikalar içinde tarayabiliyorlar.

Kubbe yerine yalın bir yapı

Bu 1.200 teleskop, eşzamanlı hareket eden sekiz dairesel montaj üzerine yerleştirilecek. Klasik bir kubbe olmayacak; yapı, çatı pencereli bir depo binasını andıracak. Daha basit ve daha ucuz bir kurulum.

Astronomlar için neredeyse bir zaman makinesi

Argus kesintisiz gözlem yapıp bir haftalık veriyi tutacağından, diğer araçlardan gelen uyarılara cevap verebilecek. Örneğin LIGO bir kara delik birleşmesinden kaynaklanan kütleçekim dalgalarını yakalarsa, Argus görünür bir karşılık olup olmadığını kontrol edebilecek.

Low, bunun bir tür zaman makinesi etkisi yarattığını söylüyor: araştırmacılar arşivi geriye sarıp, kütleçekim dedektörleri alarm vermeden önceki öncülleri arayabiliyor. Konum henüz açıklanmadı; Low, Teksas’ın güçlü bir aday olduğunu belirtiyor. İlk ışığın 2027’de beklenmesi planın temposunu gösteriyor. Metinde, projenin Schmidt Sciences ile birlikte Alex Gerko tarafından da finanse edildiği not ediliyor.

D.S.A.: Evrenin radyo haritası, yeni ölçeklerde

Deep Synoptic Array aynı felsefeyi izliyor: çok sayıda mütevazı öğe tek bir enstrüman gibi çalışıyor.

Dizi, Nevadas’ta 60.000 acre’lık bir alana yayılan, her biri 20 feet çapında 1.650 çanakla göğü radyo dalgalarında tarayacak.

Projeyi inşa edip işletecek olan Caltech’ten Gregg Hallinan, mevcut ya da planlanan hiçbir şeyin bununla boy ölçüşmediğini savunuyor. Ölçek hakkında da bir kıyas veriyor: geçtiğimiz yüzyılda tüm radyo teleskopları birlikte yaklaşık 10 milyon radyo kaynağı buldu; D.S.A.’nın ilk gününde bunu ikiye katlaması bekleniyor.

Beş yıllık tarama sonunda sayının bir milyar radyo kaynağına ulaşması öngörülüyor. İnşaat, en erken gelecek yıl başlayabilir.

LFAST: fotoğraf değil, tayf

LFAST da çoklu optik teleskoplara dayanıyor, ancak odağı tayflar — hedefin ayrıntılı “renk imzası”. Süpernovalar gibi kısa ömürlü olayları çözmek ve ötegezegen atmosferlerini analiz etmek için tayflar vazgeçilmez.

Ne var ki tayfölçüm zaman alıyor: ışık dağıtıldığında fotonlar etkili biçimde seyreltiliyor, bu yüzden çok sayıda foton toplamak şart. Proje lideri Arizona Üniversitesi’nden Chad Bender, gökbilimcilerin mevcut teleskopların gözlem saatlerinin sağlayabileceğinden çok daha fazla tayf istediğini söylüyor.

Bir dev yerine çok sayıda küçük teleskobun daha ucuza mal olması sayesinde ekip, gerekli tayf hacmini daha düşük maliyetle sunmayı umuyor. Arizona’da bir prototip kuruluyor; testlerden sonra tasarımın ayarlanıp ölçeklenmesi mümkün.

Topluluk nasıl karşılıyor

Phoenix sunumuna yaklaşık 150 kişi katıldı, daha fazlası çevrimiçinden izledi. Salonun havası, gökbilimcilerin daha hızlı, daha basit ve farklı bir örgütlenme mantığına dayanan bu işleyişe ilgi duyduğunu gösteriyordu.

Üniversiteler Birliği Astronomi Araştırmaları Derneği’nden Heidi Hammel, Schmidt Sciences’ın yeni yaklaşımlar denemesini memnuniyetle karşıladığını, nihai sonucu ise pratiğin göstereceğini belirtti. Ortaya yeni çalışma paradigmaları çıkarsa bunun başlı başına anlamlı bir kazanım olacağını da ekliyor.

Aynı zamanda sınırları da işaret ediyor: bu teleskoplar James Webb ya da planlanan “Living Worlds” gibi en iddialı programların üzerine çıkmayacak. Değerleri başka yerde; belirgin, net tanımlanmış bilimsel sorulara göre biçilmiş alternatif araçlar sunmalarında.